जुकाको औषधि र नियन्त्रण

किसानले सोचेभन्दा जुका किन ठूलो कुरा हो

जुकाले आफ्नो उपस्थिति सजिलै देखाउँदैन। बाख्रा बिरामी देखिनु धेरै अघिदेखि जुकाले तपाईंले पैसा तिरेको पोषण खाइरहेको हुन्छ, र आन्द्राको भित्री भाग बिगारेर बाँकी पोषण पनि कम सोसिने बनाइदिन्छ। नतिजा — बथान सामान्य रूपमै खान्छ तर ढिलो बढ्छ, र किसान समाधानका लागि थप दाना किन्छ। नेपालको ओसिलोपन, विशेष गरी मनसुनभरि, जुकाका लागि उत्तम अवस्था बनाइदिन्छ।

आँखाको पाती जाँच्ने तरिका (फामाचा / FAMACHA)

गर्मी र ओसिलो ठाउँमा सबैभन्दा हानिकारक जुका रगत चुस्ने पेटको जुका हो, त्यसैले हानि रक्तअल्पताको रूपमा देखिन्छ — र रक्तअल्पता तल्लो परेला भित्रको झिल्लीमा देखिन्छ। यो जाँच केही सेकेन्डमै हुन्छ, कुनै सामान चाहिँदैन, र कुन बाख्रालाई औषधि चाहिएको छ भन्ने बताउँछ।

1. 1

   बाख्राको टाउको स्थिर पार्नुहोस्

   छेउमा उभिई एक हात चिउँडो मुनि राख्नुहोस्।

2. 2

   तल्लो परेला बिस्तारै तल तान्नुहोस्

   औंलाले भित्रको झिल्ली देखिने बनाउनुहोस्। आँखामै दबाब दिनुहुन्न।

3. 3

   रङ हेर्नुहोस्

   चम्किलो रातो वा गाढा गुलाबी भए स्वस्थ। फुस्रो गुलाबी भए औषधि दिनुपर्छ। झन्डै सेतो भए तुरुन्त औषधि — यो बाख्रा जोखिममा छ।

4. 4

   लेखेर राख्नुहोस्

   कुन बाख्रा फुस्रो थियो टिपोट गर्नुहोस्। महिनैपिच्छे दोहोर्याएमा प्रवृत्ति देखिन थाल्छ।

छानीछानी औषधि दिनुहोस्, आँखा चिम्लेर होइन

हरेक पटक हरेक बाख्रालाई औषधि दिनु पूर्ण काम गरेको जस्तो देखिन्छ, तर औषधिले नमर्ने जुका बन्ने तरिका यही हो — बाँच्ने जुका औषधिले मार्न नसक्ने मात्र हुन्छन्, र चाँडै तपाईंको फार्ममा त्यही जुका मात्र बाँकी रहन्छ। एक पटक कुनै औषधिले तपाईंको फार्ममा काम गर्न छाडेपछि फेरि काम गर्न सुरु गर्दैन।

• •तोकिएको मितिमा पूरै बथानलाई नभई रक्तअल्पता वा कमजोर वृद्धि देखिएका बाख्रालाई औषधि दिनुहोस्।
• •साँच्चिकै शरीरको तौल अनुसार मात्रा दिनुहोस्। मात्रा कम पर्नु औषधि नलाग्ने जुका बन्ने ठूलो कारण हो — र तौल अनुमान गर्दा प्रायः मात्रा कम पर्छ।
• •हरेक पटक औषधि फेरिरहनु आवश्यक छैन। एउटै औषधि राम्रोसँग काम गर्न छाडेपछि मात्र वर्ग फेर्नुहोस्।
• •आफ्नो जिल्लामा कुन वर्गको औषधि अझै काम गर्छ पशु चिकित्सक वा एग्रोभेटसँग सोध्नुहोस्; औषधि नलाग्ने अवस्था ठाउँ अनुसार फरक हुन्छ।
• •नयाँ आएका बाख्रालाई क्वारन्टिनमै औषधि दिनुहोस्, चरनमा पुग्नु अघि।

वातावरणमा जुकाको संख्या घटाउनुहोस्

औषधिले बाख्राको उपचार गर्छ। चरन र खोरको व्यवस्थापनले बाख्राले सुरुमै कति जुका सार्छ भन्ने घटाउँछ — र दीर्घकालसम्म काम लाग्ने भाग यही हो।

• उठाइएको डाले वा र्‍याकबाट खुवाउनुहोस्, गोबर खस्ने भुइँमा कहिल्यै होइन।
• ओछ्यान सुख्खा राख्नुहोस् — जुकाको लार्भा बाँच्न ओसिलोपन चाहिन्छ।
• निकै छोटो घाँसमा चराउनुहुन्न; लार्भा भुइँको नजिक बढी जम्मा हुन्छ।
• शीत सुकेपछि सुख्खा दिनको मध्य समयमा चराउनुहोस्, बिहान सबेरै होइन — शीतले पातमा लार्भा सक्रिय राख्छ।
• सकेसम्म चरन क्षेत्र पालैपालो प्रयोग गर्नुहोस् र बीचमा आराम दिनुहोस्।
• पानीको भाँडो नियमित सफा गर्नुहोस् र गोबर नपर्ने बनाउनुहोस्।
• मनसुनभरि बढी ध्यान दिनुहोस्, जब जुका सबैभन्दा छिटो बढ्छ।

कोक्सिडियोसिस अर्कै समस्या हो

कोक्सिडियोसिस (coccidiosis) मुख्यतया पाठापाठीलाई लाग्छ र पानी जस्तो, कहिलेकाहीँ रगत मिसिएको पखाला लगाउँछ। यो फरक परजीवीले गराउने रोग हो र सामान्य जुकाको औषधिले यसको उपचार हुँदैन — यसका लागि पशु चिकित्सकबाट छुट्टै कोक्सिडिया विरुद्धको औषधि चाहिन्छ। सुख्खा ओछ्यान र उठाइएको डाले मुख्य रोकथाम हुन्।

बाहिरी परजीवी

किर्ना, जुम्रा र चिलाउने कीरा (भ्यागुते) ले चिलाउने, भुत्ला झर्ने र धेरै भएमा आफ्नै किसिमको रक्तअल्पता गराउँछन्। बाख्रा र खोर दुवैको उपचार एकैसाथ गर्नुहोस् — बाख्राको मात्र उपचार गरेमा ओछ्यानमा बाँकी रहेका कीराले केही दिनभित्रै फेरि सार्छन्।