बाख्रा ठूलो र स्वस्थ बनाउने

हरेक किसान बाख्रा कसरी ठूलो बनाउने भनी सोध्छ, र लगभग सबैले पहिले दाना बढाउने सोच्छन्। त्यो प्रायः गलत पाइला हो। तल वृद्धि निर्धारण गर्ने पाँच कुरा, वास्तवमा जति महत्त्वपूर्ण छन् त्यही क्रममा दिइएका छन्।

१. पहिले जुका हटाउनुहोस्

नेपालमा बाख्रा राम्रोसँग नबढ्नुको सबैभन्दा ठूलो कारण भित्री जुका हो, र गम्भीर नभएसम्म यसको असर देखिँदैन। धेरै जुका भएको बाख्रा सामान्य रूपमा खाइरहन्छ तर तौल घट्दै जान्छ, किनभने जुकाले पोषण लिन्छ र आन्द्राको भित्री भाग बिगार्छ। थपेको दाना जुकाकहाँ जान्छ।

• •तल्लो परेलाभित्रको रङ जाँच्नुहोस्। गाढा गुलाबी वा रातो भएमा स्वस्थ; फुस्रो वा सेतो भएमा रक्तअल्पता, जुन प्रायः जुकाले हुन्छ।
• •आफ्नो क्षेत्र र मौसम अनुसार तालिका बनाई जुकाको औषधि दिनुहोस्, जथाभावी नदिनुहोस्।
• •हरेक पटक पूरै बथानलाई औषधि नदिनुहोस् — त्यसले औषधि नलाग्ने जुका जन्माउँछ। आवश्यक परेका बाख्रालाई मात्र दिनुहोस्।
• •आर्द्रता बढ्दा जुका बढ्छ, त्यसैले मनसुनमा सबैभन्दा बढी ध्यान दिनुपर्छ।

२. सधैं सफा पानी उपलब्ध राख्नुहोस्

पर्याप्त पानी नपाएको बाख्राले पर्याप्त खाँदैन, र नखाएको बाख्रा बढ्दैन। यो सूचीमा सबैभन्दा सस्तो कुरा हो र सबैभन्दा बढी बेवास्ता गरिने पनि यही। पानी सफा हुनुपर्छ, छायाँमा राख्नुपर्छ र गर्मीमा दिनको कम्तीमा दुई पटक भर्नुपर्छ। भाँडो माझ्नुहोस् — फोहोर पानी बाख्राले पिउँदैन र कम पिउँछ।

३. उमेर अनुसार प्रोटिन र शक्ति

बढ्दै गरेका बाख्रालाई वयस्क भन्दा धेरै बढी प्रोटिन चाहिन्छ। वयस्क बाख्रालाई स्वस्थ राख्ने दानाले बढ्दै गरेको पाठोलाई पुड्को बनाउँछ। डाले घाँस (रुखका पात) धेरैजसो नेपाली फार्मका लागि सबैभन्दा सस्तो प्रोटिनको स्रोत हो, र दानाले बाँकी पूरा गर्छ।

४. सुख्खा र हावा चल्ने खोर

ओसिलो बिछ्यौना र बन्द हावाले किसानले सोचेभन्दा धेरै वृद्धि खान्छ। ओसिलो अवस्थाले निमोनिया, खुट्टा कुहिने रोग र जुका फेरि लाग्ने जोखिम बढाउँछ। बाख्रा ओसिलो भुइँबाट माथि, बतास सीधै नलाग्ने ठाउँमा तर माथि हावा चल्ने र भीडभाड नभएको खोरमा राख्नुपर्छ।

• भुइँ जमिनबाट माथि उठाइएको, वा बिछ्यौना साँच्चै सुख्खा राखिएको।
• छाना भित्र पसी हिँड्न मिल्ने अग्लो, जसले सफा गर्न सजिलो हुन्छ (कम्तीमा ५ फिट)।
• बाख्राको माथिबाट हावा चल्ने, तर भुइँमा बतास नलाग्ने।
• बाख्रा एकआपसमा नठेलिने पर्याप्त ठाउँ।
• गोबर र पिसाब जम्मा नभई बाहिर बग्ने व्यवस्था।

५. समयमै खोप

हरेक रोगले वृद्धि रोक्छ, र गुमेको तौल पूरै फिर्ता आउँदैन। पिपिआर, खोरेत र इन्टेरोटोक्सिमिया विरुद्धको खोप एक पटकको प्रकोपमा गुम्ने वृद्धिको तुलनामा धेरै सस्तो पर्छ — मृत्युको हिसाब त परै जाओस्।

वृद्धि रोकिएमा क्रमशः के जाँच्ने